RÛPELEK Jİ DÎROKA ÇAPEMENİYA CÎHANÊ Û KURDAN...

Ji Pênûsa Gêrîla

  


BEŞA 1

Pierre Denoyer; girîngiya ragihandinê wiha vedibêje: “bêyî çapemenî hebe rêvebirin, dijber derketin, fêrbûn û hînkirin, dane bawerkirin, xebatkirin û rawestan, kirîn û firotin hema hema weke ne gengaz e. Ragihandin têra ti tiştî nake. Lê ragihandin ji bo her tiştî û herkesî pêwîst e’.
Ew hêza ragihandina ku ji herkesî re û ji her tiştî re pêwîste diyare ku Kurdan piştî gelek netewan şûnde girîngiya wê fêm kiriye. Piştî cara yekem di cîhanê de rojnameya profesyonel hate derxistin bi texmînî 300 sal paşê Kurd bi ragihandin û çapemeniyê re hev naskirin. Ya rastî ev derengmayîn ji ber amêrên modern yên Osmaniyan ku Kurdî parçeyekî ji wan bû dereng hatibûn naskirinê dihat. Ji xwe Dewleta Osmaniya bi xwe jî piştî pêşketina ragihandinê 250 salî şûnde dest bi weşana rojnamegeriyê kiribû. Di nava tebaya Osmaniyan de yên cara yekem rojname derxistine Kêmnetewên Ermenî bûn. Ruxmî ku di wê demê de Kurd bi Ermeniyan re di nava têkîliyên ji nêz ve de bûn jî piştî pêşketina rojnamegeriya Ermeniyan piştî 65 sal paşê Kurdan rojname derxistine.
Çapxaneyên Osmaniyan yên vîlayetan ku di wê demê de bingehê rojnamegeriya niha jî avêtin bi Kurdan re di asta herêmî de bi rojnamegerî re hevnaskirin dan çêkirin. Piştî sedsala 19. şûnde Kurdan derveyî çapxaneyên dewletî bi awayeke serbixwe bi înîsîyatîfeke sivîl dest bi jiyana ragihandinê kirin. Di wê demê de yanî ji damezrandina komarê û têkçûna dewleta Osmaniyan xebatên çapemenî û ragihandina Kurdan hatiye xwestin ku were bidest girtin. Tenê weke berhemên çapê weşan demdirêjî hatine bi destgirtin.
Bi sed salan erka perwerde û hîndekariya li rojhila yek ji wan saziyên perwerdehiya Osmaniyan ya xweser bi çêkera xwe ya taybet rakirine ser xwe. Van medreseyan bi hejmareke mezin rewşenbîr û zanist perwerdekirine û bingeha rewşenbîriya Kurd jî dane rûnişkandin. Di sedsala 20’an de tê dîtin ku entelektuel û rewşenbîrên Kurd yên perwerdeya medresê dîtine ji bo xwe Stenbol kirine bajarê navend. Kurdên netewparêz yên weke perçeyekî civaka Osmaniyan e, weke hêmanên din yên mislimanên Osmanî, Stenbolê qada hebûna xwe dibînin.
Di destpêka sedsala 20’an de li Stenbolê hejmara xwendekarên saziyên hîndekariya bilind û dibistanên leşkerî dixwendin her ku diçû zêde bûne. Bi vê re girêdayî li Stenbolê tebeqeya Kurdan ya rewşenbîran derketiye holê. Alîmên ku bi çanda medresê ya kevneşop hînbûne û rewşenbîrên ku di pergala modern ya perwerdeya Stenbolê derbasbûne di qadên polîtîk û çandî de rolên girîng lîstine. Ev rewşenbîrên ji bajarên cûr be cûr yên rojhilat hatine û li Stenbolê kom bûne hindek komele û cemiyet saz kirine. Sazkirina weşanên ragihandin û çapemeniya Kurdan pêkanîne.
Kürdistan Azm-i Kavi Cemiyeti (Kürdistan Güçlü İrade Derneği), (Komeleya Vîna Bi Hêz Ya Kurdîstan)
Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti (Kürdistan Dayanişma ve Gelişme Derneği), (Komeleya Pêşketin û Piştgiriya Kurdîstanê),
Kürt Neşr-i Marif Cemiyeti (Kürt Eğitim Yayginlaştirma Derneği), (Komeleya Berfirehkirina Perwerdeya Kurdî)
Kürdistan Muhabin Cemiyeti (Kürdistan Sevenler Derneği), (Komeleya Xoşewîstên Kurdîstanê)
Hevi Kürt Talabe Cemiyeti (Umut Kürt Öğrenci Derneği), (Komaleya Xwendekarên Kurd ya Hevî)
Kürdistan Teşri’i Mesai Cemiyeti (Kürdistan Yasal Çalişmalar Derneği), (Komaleya Xebatên Qanûnî Ya Kurdîstan)
Kürdistan Teali Cemiyeti (Kürdistan İlerlerme Derneği), (Komaleya Pêşvero Ya Kurdîstanê)
Kürd Teşkilat-i İçtimaiye Cemiyeti (Kürt Toplumsal Örgütleme Derneği), (Komaleya Rêxistina Civakî Ya Kurdîstan)
Kürt Millet Firkasi (Kürt Ulus Partisi), (Partiya Neteweya Kurd)
Kürt Kadinlari Teali Cemiyeti (Kürt Kadinlari İlerleme Derneği), (Komaleya Jinên Kurd Yên Pêşvero)
Kürt Tamim-i Maarif ve Neşriyat Cemiyeti (Kürd Eğitim ve Yayinlari Yayginlaştirma Derneği) ( Komaleya Berfirehkirina Weşan Û Hîndekariya Kurd)
Ev xebat hemû di encama tevgerên rewşenbîran de hatine sazkirin. Di dema destpêkê de piraniya rojname û kovaran jî weke weşanên van sazî û dezgehan dest bi weşanê kirine.
Avaniya çandî-civakî-siyasî ya civakên hemdem û asta pêşketina wan di lêkolîn û lêhûrînên akademîk û nîv-akademîk de diakrin werin dîtin. Xebateke dîrokî bi vê şêweyê ji bo ragihandina Kurdan jî pêwîste û derbasdar e. Bi taybet Kurdên ku yek ji hêmanên misliman ya Împaratoriya Osmaniyane dikare were lêkolîn kirin. Ev xebat dikare di aliyê hizirandinên Kurdan yên modern û bi taybet bi hevnaskirina netewparêzî re meylên hizir li ser Kurdan seyrek çawa daye avakirin û li ser ragihandina Kurdan bandoreke çawa daye çêkirin, were lêkolandin. Tenê bi navbeynkariya hizirandina netewparêzî li hember Kurdan fealiyetên hatine meşandin û bi rêya ragihandinê ev dane ragihandin, bi ramanên cûr be cûr ji vê berfirehkirinê re mînakên li jêr ku hatine dayîn gelek baldar in.
Di gelek weşanên demdirêj yên dema Osmaniyan de nasnama eşîrî û herêmî dane aliyekî û ketine nava lêgerên etnîk. Ev jî hiştiye ku meyla netewparêziya nû ya Kurdan pêşbikeve. Dîrok û çanda Kurdan bi van weşanên demdirêj bi caran hatiye bikaranîn û hiştiye di nava Kurdan de zanînên nû were destpêkirin.
Di van deman de hindek îlanên di rojnameyan de hatine weşandin ji bo lêkolîna Kurdên li Stenbolê di aliyê alîkarî û piştgiriyê de dikare bibe nîşane. Mînak: di rupela duyem ya rojnameya cemiyeta terakkî û teavûn ya Kurdan de ev îlana ku hatiye weşandin piştgiriyê nîşan dide. Di îlanê de dibêje “şêwirmendê komaleya me Xeyrîzade Dawud efendi dozên Kurdan yên rewa di dadgehan de bê mûçe dişopîne. Ji bo mafê rewa yê birayên me yên Kurd û dozên eleqedarî wan dema hebe herkes dikare serlêdana nivîsxana Dawud efendi ya xana musul hejmar 25-26’an bikin”. Di vê derbarê de îlanên Dr. Abdulah Cevdet Mehmet Şukru Şekban di rojnameyên Kurd de dikarin werin dîtin. Van bijîşkan di îlanên xwe de dane eşkere kirin ku wê tedawiya bê mûçe bidin gel.
Di heman demê de ji bo rêvebirina xebata Kurdan ya li Stenbolê û xizmetên civakî yên cûr be cûr ji aliyên rewşenbîrên Kurdan ve di sala 1919 de Takib-i Umur
İdarehanesi (İşleri Takip Etme Bürosu) (buroya şopandina kar) hatiye sazkirin. Ev xebat ji aliyê weşana kovara jin ve hatiye birêxistinkirin û xebat di buroya kovarê de hatiye meşandin.
Heger bal li ser vana were kişandin, organîzasyonên ragihandinê hem dibin kirdeya tevgera civakbûna nû, hem jî di asta hizirandinê û pêşxistina raman de di nava Kurdan de dibe hêmana ku nûbûna di nava Kurdan de derbikeve holê. Lê belê ev xebat bi lêkolîneke rojane û li gor xweseriya wê divê naveroka wê were lêkolînkirin. Di van xebatan de di modernkirina ragihandina Kurdan de rola girîng lîstiye ragihandina Kurdan e. Ev ragihandin çawa derketiye holê, hêmanê wê yên pêşketinê çine û bi awayeke kronolojîk demek dirêj çawa weşana van xebata hatiye hedefkirin. Di dema Kurdan de çapemeniya Kurdan dema derketina rojnamegeriyê, di derbarê çapemeniyê de têgihên bingehîn, derketina xebata rojnamegeriyê di gelek welatan de û mînakên yekemîn bingeh girtine û dest bi xebatê kirine. Rojnamegeriya wê demê zêdetir berbiçavkirina şert û mercên siyasî-civakî-çandî-aborî û di qada navnetewî de rewşên heyîne berbiçav girtin e. Rojnamegeriya Kurdan di Tirkiyê de ne bi Tirkiyeke modern di asta akademîk de di dema Osmaniyan de di asta berhevkirina zanistên weşana kovar û rojnamegeriyê digre nava xwe.
Janet Klein, weke teza lîsansa jor ya zankoya Princeton di sala 1966 de mijara ragihandina Kurd ya dema Osmaniyan amade kiriye. Lê belê pir zehmete ku were gotin ev mijar bi kûrahî hatiye amadekirin. Di xebata xwe de tenê behsa çar demên weşanê dike. Ne xebateke di asta akademîk de jî be di asta kesî de xebata dîroka çapemeniya Kurdan hatiye bikaranîn. Bi taybet di vî alî de xebatên gelek hêja yên Malmîsanîj hene. Xebatên Malmîsanjî yên destpêka sedsala 20.mîn yên ku rojnameyên Kurdî wergerandiye tirkî hene. Lê cardin jî di derbarê vê mijarê de nikare were gotin ku gelek xebat hatiye kirin.
Xebata vê şêweyê ji 3 beşan pêk tê. Di beşa yekem de danasîna ragihandinê tê çêkirin. Erk û berpirsiyariyên ragihandinê tên eşkere kirin. Piştre di cîhanê de mînakên yekem yên rojnamegeriya cîhanê û pêşketina welatên Ewrûpa ku cara yekem rojname lê hatine çapkirin tê vegotin.
Di beşa duyem de li ser çêkera bingehîn ya etnîk ya Kurdan, li ser zimanê Kurdî û zaravayê wê, cihên lê tên bikaranîn, alfabeyên ku Kurd bikartînin, hilberînên yekem yên dîroka Kurdan derxistine holê, bikaranîna çapxaneyê û di dema Osmaniyan de bi kinahî li ser cihûwarên Kurdan û girîngiya civakbûna Kurdan tê rawestandin.
Di beşa dawiyê de ji rojnameya Kurdan tê destpêkirin, rojnameyên dema Osmaniyan tê destgirtin û heya dema niha yek bi yek kovar û rojname tên destgirtin, naverokên wan tên naskirin. Wekîdin di derheqê hindek rojnamgerên wê demê ku rista derxistin û weşana Kurdan bi kinahî bidin naskirin.
Di Cîhan û Tirkiyê de Pêşketina Ragihandinê
Weke Têgeh Rojnamegerî
Berî dîroka çapemeniya Kurdan, tê xwestin ku li ser hindek têgihên çapemeniyê yên derbarê cîhan û Tirkiyê de were rawestan û bi kinahî pêşketina wan were ragihandin. Ev jî weke beşekî pêşketina ragihandina Kurdan wê were bi dest girtin û tespît kirin. Mirov pêwîstiya xwe bi zanîn û fêrbûnên derdora xwe dibîne. Dema fêr jî dibe pêwîstî dibîne parvebike. Ev pêwîstî kêm an jî zêde di xwezaya her mirovekê de heye. Ji bo ev pêwîstî were derbas kirin di dema xwe de gelek hewl û lêgerîn hatine çêkirin. Di encam de ev xebata ragihandina ku îro em behsa wê dikin derketiye hole. Piştî gelek lêgeran di nava civaka modern de ragihandina ku pêşketiye di avakirina civakan de weke hêza çaremîn (saziya ragihandinê) hatiye avakirin.
Di wata berfireh de ragihandin; hemû berhemên li gor dema tên çapkirin û bi şêweya nûçe û ramanên cûr be cûr ragihandina ji bo civakê ne. Bi taybet rojname nûçeyên rojane radigihîne. Bi şêweya heftane, 15 roj, mehane an jî hîn demdirêjtir bi awayeke periyodîk berhemên ku tên çapkirin jî navê kovar digirin. Di wateya giştî de weşan jî; bi rêya radio, televîzyon û weşanên cûr be cûr bi amêrên ragihandinê ji bo gel û raya giştî dane nîşankirinê ye.
Li rex rojnameyan bikaranîna radyo û televîzyonan hiştiye ku hindek têgihên nû di ziman de werin bikaranîn. Ji bo rojname û kovaran têgiha ragihandina nivîskî, ji bo radyo, televîzyonan jî ragihandina devkî an jî ragihandina elektronîk hatiye bikaranîn. Amêrên di rojnamegeriyê de tên bikaranîn li gor xwe, hindek taybetmendiyên wan hene. Di roja me de şûna têgiha çapemenî an jî ragihandinê têgiha medya zêdetirîn tê bikaranîn. Têgiha medya hîn berfirehtire û gelek amêrên ragihandinê weke radyo, televîzyon, kovar, rojname, înternetê digre nava xwe. Nuri İnugur di pirtûka xwe ya bi nave dîroka weşan û ragihandinê de bi çerçoveyeke teng dema ragihandinê dide nasîn dibêje ku ew tenê behsa rojname û kovaran dike.
Ragihandin navê xwe ji peyva amêra çapê (preesse) digre. Di sedsala 15’an de bi pêşketina hizir û raman re xebata ragihandin roleke mezin lîst û derfeta berbelavkirina van raman û nêrînan da. Ev bi pêşketina çapxaneyê ve girêdayî leztir bû. Ji bo çapemenî an jî ragihandinê weke di nava Tirkiyê de tê dîyîn di gelek welatên dinde jî peyvên di wateya çapê de tên bikaranîn. Bi Îngîlîzî (The Presse), bi Fransî (La Presse), bi Elmanî (Dîe Presse) bi Îtalyanî (La Stampa), bi Tirkî Çap e. Ev hemû di wateya çap û çapkirinê de tên bikaranîn.
Li Emerîkayê şûna peyva (presse) peyva ragihandina girseyî yanî (mass communication) tê bikaranîn. (Mass Media communication) jî amêrên ragihandina girseyî didin îfadekirin. Li Belçîkayê şûna peyva PRESSE Technique de diffusion (amêrên weşanê) tê bikaranîn. Ev peyv tenê aliyên heyberî yên van amêran nîşan dide. Di Fransî de peyva JOURNALÎSME tenê di wata rojnamegerî de tê bikaranîn hemû beşên ragihandinê nagire nava xwe.
Peyva COMMUNÎCATÎON peyveke bi latînî ye her wiha wateya wê communîs yanî ji peyva HEVPAR tê.
Rojname bi kurtayî amêreke bi her awayî nûçeyên rojane radigihîne civakê. Carînan heftane an jî mehane jî dibe.
Derveyî nûçe, yan di rojnameyan de hindek nivîsên ku bala girse dikişîne û sûd dide jî tên bi cihkirin. Lê ev hemû di bin nave nûçeyan de tên amadekirin. Ji vana gelek xebat hene weke: pêkenok, dariştin, nivîsên ceribandinê, sohbet, şîrove, rexne, çîrok, karîkatur û gelek mijarên din jî hene.
Di ansîklopediya Ana Brîtannîca de danasîna kovarê wisa hatiye kirin: “kovar weşaneke demî ya ku nivîsên balê dikişîne weke nûçe, dariştin, ceribandin, lêkolîn, hûrnêrîn, rexne û gelek nivîs- berhemên wêjeyî di nava xwe de digre wêneyan jî di weşîne ye” Di ferhenga têgihan ya Fransî de jî, ji bo kovarê wisan tê gotin; ya ku bîlançoyeke diyar ya dema borî derdixe, dixebite hilberînên taybet derbixe hole, cih dide nêrînên pisporan, piranî ya mehane derdikeve kovare.’
Ji bo ku weşanek weke kovar were naskirin di serî de divê demên diyar de were weşandin. Ev navber bi awayeke rêgezî herî kêm weke hefteyek, herî zêde jî bi periyodên şeş mehan divê werin weşandin. Taybetmendiyeke kovarê ya din jî, beramberî wêneyan metnê dikarin werin xwendin jî hene. Wekî din kovar ji weşanêndin bi awayeke serbixwe û cudatir divê were belavkirin. Weke zêdehiyeke rojnameyê divê neyê belavkirin û ev belavkirin neyê pejirandin.
Di derbarê kovarê de zêdetirin danasîn dikarin werin kirin. Lê taybetmendiya hemû danasîna ya hevpar bi periyodeke diyar weşandin, di navbera hefte û 6 mehan de nûkirine.
Girîngiya Ragihandinê
Dema li pêşketinê dîroka heya niha tê mêzandin, di ronakbîriya civakan de û di nîşandana helwestên civakan de rola ragihandinê ya girîng tê dîyîn. Ev helwest carna vedigere hêzên muxalîf, carna jî vedigere aliyên desthilatiyê.
Ragihandin di agahî dayînê de amêrê herî kevn û herî bi bandor e. Tarîfên hindek navdarên dîrokê yên ji bo ragihandinê vê girîngiya ragihandinê baştir didin vegotin. Mînak: li gor Tocquevill “ragihandin, formula azadiyê ya herî di cih de ya demokratîk e.” Mendes-France jî ragihandinê “yek ji hêmanên sereke yên demokrasiyê dide naskirin.”
Di serdema me de amêrên di ragihandina civakî de rol dilîzîn di nava çêkera avaniyên ragihandinê ya civakî de jî xwedî cihekî xweser in. Bi xebata xwe ya bingehîn bi ragihandina nûçeyan ve gelek diyarde, mijar û girêdanên din jî radigihînin. Di pêşkêşiya van de dibin şahidên gelek bûyerên civakî. Dikarin ji bo derûniya civakî jî gelek encaman bidin ragihandin. Bi gelek babetan di nava raya giştî de dikarin girse bi qenaet bikin, perwerde bikin, kêfxweş bikin, gîro bikin an jî reklaman bikin.
Ataturk ji bo ragihandinê dibêje “ew dengê gel yê hevpar e; ji bo tîmara pêwîst ya gelekî were dayîn, di birêvebirina gel ya bi hizûr de ragihandin bi serê xwe hêzeke mezin û bibandor, rêbertiyek e.” Ataturk van îfadeyan ji bo ragihandinê bikartîne.
Divê bal were kişandin li ser xebata rojnamegeriya klasîk û ya roja me, weşanê ku bi sedsala ye ji aliyê rojname û kovaran dihat berdewamkirin di roja me de radyo û televîzyon jî tevlî bûye. Nûçe dayîna ku tenê karê rojnamegeriyê bû di roja îro de ne tenê bi rojnagemeriyê ve bi sînor dimîne. Radyo, televîzyon, internet jî van xebatan didin meşandin.
Erk û Berpirsiyariya Ragihandinê
Yek ji erkên ragihandinê jî avakirina saziyên raya giştî û avakirina çêkera raya giştî ya siyasî ye. Bi navê gel venêrîn çêkirin e. Ev li ser sekinandina avakirina rayagiştî dibe rola xwe gîhandina pêşketina civakî ya hemdem û sîstema demokratîk. Karê çêkirina rayagiştî ya ragihandin her çiqasî nayê piştçavkirin, di heman demê de ragihandin ne amêreke yekalî ya bi tena serê xwe nûçeyan radigihîne ye. Ragihandin di asta dayîn-standinên gelek berfireh de ye.
Têgihandina erka ragihandinê, bikaranîna vê têgihînê, polîtîkaya weşanê, bendewariyên girseya ku tê hedef kirin, ji bo azadiya îfadê were pêkanîn û her wiha ji bo şêwegirtina rayagiştî rasterast bandor dike.
Şêweyeke kêmkirina azadiya ragihandinê yeke din jî çêkera civakî ye. Taybetmendiya civakekê ya çêkerî, şêweya ragihandina kesî û rêvebirina wê dide eşkere kirin. Ji bo kesên civakî bikaribin azadiyê îfadê bikarbînin divê biqasî ku xwedî taybetmendiyên dîtin, guhdarkirin, axaftinê bin, werin dîtin, guhdarkirin, bihîstin jî. Tê zanîn yên ku xwedî parastina van azadiyên civakî ne, amêrên ragihandinê bi xwe ne.
Erkên ragihandinê bi awayeke giştî wiha dikare were eşkere kirin:
Agahî dayîn
Venêrîn û rexne kirin
Derbaskirina raya giştî û di avakirina raya giştî de bûyîna alîkar
Erka perwerdekirina gel, rakirina ser xwe
Di navbera gel û hukûmetê de dayîn-standin dane çêkirin
Di Rapora Komîsyona Azadiya Ragihandinê ya Emrîkayê de Wiha Tê Gotin:
“Li gor pêwîstiya civaka azad, jiber şert û mercên sazbûyînê ne astengkirina hizirandinê ye. Ragihandin ramanên herkesî na weşîne û divê bendewariyek wiha jî nebe. Lê bîrîmên çapemeniyê yên pir mezin, li gor rêgeza nûçegîhana bêalî û ji alîgirtinê dûr, hizirandinên derveyî qenaetên xwe jî dikarin biweşînin û berpirsiyariya vê rabikin û divê rabikin.
Dikare were gotin rojname, amêra nûçegîhanê ye, bi qasî vê gel perwerde dike, raya giştî dide avakirin, rênîşaner e. Beramberî vê, rojnameyên ku xwedî du erkên mezin weke nûçe komkirin û belavkirinê ne du erkên girîng yên din jî, radikin ser xwe.
a) Rojname amêra ragihandina nûçeyan ji bo raya giştî ye. Li gor pêwîstiyan divê ji herkesî re hemû nûçe werin ragihandin ev jî bi rêya rojname û weşanên nivîskî tên pêşxistin.
B) Di aliyê din de erk, berpirsiyarî û tedbîrên rêveberiyan ji gel re dide ragihandin. Bi vî aliyê xwe rola alîkareke giştî ji bo gel û rêveberiyê dilîze.
Dewlet çiqas kêm destwerdana xebata çapemeniyê bike erka ragihandinê wê ewqasî baştir were meşandin. Xebatkar û erkdarên ragihandinê di nava civakê de çiqasî bi awayekî serbest û lêgerînvan bikaribin bixebitin wê ewqasî baştir xebata vê saziyê hêjaya xwe ya rastî bibîne. Ji bo ragihandin di wateya rastî de bikaribe xebata xwe bike divê ji hemû dextên dewletê dûr be. Ev jî normeke ku di aliyê pîşeya ragihandinê de hatiye pejirandin.
Rapora komîsyona azadiya ragihandinê ya Emerîka yê di raporê de wiha dibêje; “Berpirsyariya ragihandinê ya nûneriya koma ku nûnertiya wê dike ji bo bi awayeke azad îfade bike” di vê mijarê de nêrîn û dîtinên wiha digire. “mirov pir caran li gor dîmenên destdayî û destnedayî biryar didin. Rastî û qenaetan bi qaliban ve didin girêdan. Heger amêrên ragihandina civakî dîmenên rast xêz nekin û pêşkêşî civakê nekin wê rêyên daraziyên şaş bidin vekirin. Di derheqê gurubeke civakî de rastiyên ku werin weşandin wê an aliyên rast an jî aliyên xerab wê komê bide der. Hem nirxên komê, hem armancên wê hem jî aliyên armancên mirovahî digre nava xwe.” Komîsyon di vê baweriyê de ye ku “di derbarê jiyana komekê de rastî derbikevin hole bi demê re wê li hemberî wê komê fêmkirin û rêzdarî jî pêşbikeve.”
Di cîhanê de Yekem Xebata Rojnamegeriyê
Nameyên Nûçeyan
Berî zayînê di 59’an de Romayîyan bi awayeke rojane nûçeyên binavê ‘Acta Dîûra’ dema vediguhastin, bibûn damezînerê pêşeroja şêweya ragihandinê ya herî bi bandor. Ma gelo temaşevanên Gladyatorên Romayê dizanibûn di pêşbirkan de kesên bi serdikevin û bindikevin wê rojekê bibin nûçe û di qeydan de cih bigirin?
An jî ma agahiya kê hebû ku Xanedana Çîn Tang (Piştî Zayînê 618-907 ) giştînameyên qesrê ku di nava karmendên xwe de belav dikirin bi demê re wê didin nûçeyên ku divê herkes agahdar bibe?
Lê belê di roja îro de ev mînakên YEK’emîn gelek kêm tên destgirtin. Heta bi gumane ku tên destgirtin jî.
Ragihandina yekem bi nameyan destpêkiriye. Di rojava de dîroka ragihandinê ya rastî di sedsala 13. de bi nameyên biçûk yên binavê (Nouvelle la main) (Elde dolaştirilan haber) (nameyên bi destan tên gerandin) derketiye hole. Êdî mirovên li Ewrûpayê jiyan dikirin pêwîstiya agahiya bûyerên derdora xwe, dayîn-standina raman, bazirgahî, hûner didîtin. Ev xwestek û pêwîstî bi xwe re bingeha avabûna hindek saziyan jî bi xwe re anîne. Pêwîstî weke tê zanîn saziya nameyan bi xwe re derxistiye holê. Saziya nameyên bi dest û saziya nameyên çapxanê em dikarin bi rêz bikin. Di vê mijarê de nameyên nûçeyan weke bingeh û pêşengên rojnameyan tê pejirandin.
Nameyên nûçeyan ya Îngîlîz jê re dibêjin (News - Letter), Fransiz dibêjin (Nouvelle Manuscripte) di encama meraqên civakî, siyasî, bazirgahî, aborî de belgeyên derketine holê ne. Li Venedîkê bi emrê hukûmetê dihatin nivîsandin, kopyayên wê ji bo herêmên welat cur be cur dihatin şandin. Nameya yekemîn kengî hatiye nivîsandin tam nayê zanîn. Kesên bazirganiya navdewletan dikirin, zilamên dewletê yên di derheqê şerde agahî digirtin, erkdarên dêran yên di derheqê ol û huner de dem di şopandin, rewşenbîr di çêkirin û avakirina van nameyan de bi bandor bûne.
Nameyên nûçeyan di sedsala 12 û 13’an de cara yekem li navenda bazirganî û çandî Venedîkê derketiye hole. Di Îspanyayê de di navenda ku misilman û xirîstayanan nav pevçûnê de bal kişandiye. Ev jî tê zanîn. Lê nameyên nivîsên dest herî zêde li Elmanya û Îtalyayê girîngî dîtine. Di van herdû welatan de malbatên dewlemend û navdar ûcretên mezin dayîne nameyên dest yên ragihandinê. Ji ber di nava van herdû welatan de gelek tevlîhevî dihat jiyankirin û gelek deverên van welatan dabeşî prenstiya bibû. Ji ber vê nameyên dest zêdetirîn dihatin bikaranîn. Kesê ku ev kar weke sazîgeriyekê bi kar dianî Jeremie Krasser ê li Augsbourg rûdinişt bû. Tê îda kirin cihê karîgeriya Jeremie Krasser bi qasî cihê rojnamegeriyê mezin bû.
Nameyên bingeha rojnameyan didan avakirin bi dest dihatin nivîsandin. Ev nameyên ku xwe zanînên polîtîk, bazirganî bûn ber bi dawiya serdema navîn de, bi taybet di nava xebatkarên saziyên tîcarî yên mezin de di destan de dihatin gerandin. Bi vê şêweyê ev xebat hat berbelav kirin. Yên ku ev name amade dikirin, xwedî nûçegîhanên taybet bûn, belavker û nivîskarê wan hebûn. Ji ber vê sedemê bi taybet di Venedîkê de nameyên nûçeyan tê zanîn ku bûne mijarên bazirganiyê.
Mînakên herî kevnar yên nameyên nûçeyan ku tên zanîn di sedsalên 13 û 14’an de nameyên bi emrê Kralê Îngîlîstanê dihatin nivîsandin bûn. Nameyên nivîskî yên nûçeyan li Îngîlîstanê jî bi lezekê hatin pêşxistin. Di sedsala 14’an de dema Edwardê 3. De Laurence Minot ê ku jiyan kiriye û di sedsala 15’an de dema Henry Ê 6. De Lydgate û Fenn kesên bi taybet bi vî karî re eleqeder bûne û ragihandina nameyên asîlzadeyan ji bo xwe weke çand bi dest girtine.